درباره نمایشنامه مرغ دریایی اثر انتوان چخوف
شاهکاری که باید تماشایش کرد
صحنه نمایش سکویی است که نمایشنامهنویس را بر روی آن بر دار میکشند. (آنتوان چخوف)
مرغ دریایی بلندترین اثر آنتوان چخوف (1904-1860) در میان نمایشنامههای اوست. این نمایشنامه ظهور تفکرات هنرمندانه بر صحنه تئاتر است. در سال 1895 چخوف آن را مینویسد و در سال 1896 در تئاتر آلکساندرینسکی در سنپترزبورگ به صحنه میرود. آن زمان روسیه در سیر قهقرایی خود بهسر میبرده است. درواقع قریحه نمایشنامهنویسی چخوف با اثر مرغ دریایی همیشه در حالی بررسی میشود که موقعیت و شرایط روسیه آن زمان در نظر گرفته نمیشود. چراکه شرایط جامعه، تأثیر مستقیم خود را همیشه بر قشر روشنفکران و طبقه نویسندگان گذاشته است.
خلاصه نمایشنامه مرغ دریایی این است که نویسنده جوانی به نام ترپلف به نینا، دختر همسایهشان، در کنار دریاچه قو دلبستگی پیدا میکند. نینا در آرزوی تئاتر و شهرت هنری بهسر میبرد. ترپلف نمایشنامهای عجیب و غیرعادی نوشته است و آن را به صحنه میبرد. آرکادینا، مادر ترپلف، هنرپیشهای مستبد، خودخواه و مغرور است و نمایشنامه پسرش را به تمسخر میگیرد. در نتیجه ترپلف اجرای آن را قطع میکند و افسرده میشود. شکستهای دیگر ترپلف ازجمله اخراج از دانشگاه، بیکاری و مشکلات خانوادگی است که باعث میشود معشوقهاش، نینا، او را ترک کند. مادرش به ویلای برادرش میآید و تریگورین، نویسنده مشهور، نیز با وی همراه و همسفر است. دراینمیان نینا به تریگورین دل میبازد و با وی به مسکو میرود. پس از مدتی تریگورین از نینا سیر میشود و به سراغ آرکادینا برمیگردد. ترپلف دست به خودکشی میزند اما نجات پیدا میکند. سالها میگذرد و ترپلف مشهور میشود و از طرف مجامع هنری و ادبی مورد استقبال قرار میگیرد اما زندگی خود را خالی از عشق میداند. در دیدار آخر با نینا متوجه میشود که او تبدیل به یک هنرپیشه دستچندم شده است و هنوز تریگورین را دوست دارد. درنهایت با خودکشی ترپلف زندگی او و نمایشنامه مرغ دریایی یکجا به پایان میرسد.
موضوع این نمایشنامه سطح تفکر هنرمندانی است که در کنار هم بهسر میبرند. تنهایی و تصورات این شخصیتها بیشتر از خودشان به مخاطب نشان داده میشوند. مرغ دریایی بهدور از ژست روشنفکرانه و تقدسنمایی است و در پی تحمیق مخاطب نیست. قطع زندگی نمایشنامهنویس در پایان و قطع همیشگی نمایشنامه مرغ دریایی با یکدیگر تا همیشه همراه است. خودکشی نخست بهعلت روبهروشدن با واقعیت نیست بلکه ترس از ناتوانی و عدم گریز از تخیلات شخصی است. خودکشی دوم نیز از سر ناامیدی نیست بلکه اینبار به دلیل روبهرویی با واقعیت است. گویا ترپلف ابتدا و پایان نمایشنامه دو نفر هستند. فقط تفاوت نینا و ترپلف در این است که نینا مانند ترپلف فاجعه و عمق آن را درک نمیکند. مرغ دریایی همانقدر سرشار از عشق است که سراسر بیحاصلی را نشان میدهد. به نظر خود چخوف «مرغ دریایی یعنی سخنانی بسیار درباره ادبیات».
ترپلف نه بهخاطر حسادت به تریگورین، بلکه بهخاطر نادانی دیگران و عدم پایداری در وضعیت اکنون مقاومت خود را از دست میدهد و اعتراض خود را با شلیک گلولهای به گوش دیگران میرساند. واقعا چرا قلم تریگورین که منحط نبود، راهگشای مسائل آنان نشد؟ درک هنری کدام شخصیت از زندگی و پیرامون بالاتر بود؟ سبک خودساخته و بیپشتوانه ترپلف حتی توسط مادری هنرمند! به تمسخر گرفته میشود و نام منحط بر آن میگذارند. اگر آنان منحط را سبکی قلمداد میکردند و قدرت و درک پذیرش آن را داشتند، سرنوشت درام در این نمایشنامه چه میشد؟
باوجود نقدهایی که بر آن نوشتهاند، مسئله آن شکست و پیروزی و پوچگرایی نیست. ابتذال دنیای واقعی و طنز وحشتناک زندگی با مرغ دریایی روایت میشود. مرغ دریایی میآموزد مقابله با جهانی معنادار خواهد بود که از اندیشه به وجود آمده باشد.
عدم برابری دنیای بیرونی و درونی شخصیتهای چخوف دردناک است. مرغ دریایی بهخاطر استفاده از مونولوگ و دیالوگ و میزانسنهای ساده از موقعیت اجرای رادیویی نیز برخوردار است. تأثیر ویرانگر سرمایهداری بر هنرمند در این نمایشنامه مشهود است. مخاطب چخوف رنجدیدگانی هستند که در جهان هستی حضور دارند. چخوف میفهماند که بسیاری از ساختارها فاقد پایه متفکرانه هستند و تکامل در سایه دیگران به وجود نمیآید. همچنین نفوذ تفکرات متناقض سرمایهداری به حوزه روشنفکری نابودکننده است. چخوف در پی نشاندادن موضوعات عجیبوغریب و دورازدسترس نیست. حتی در پی عادیسازی مسائل غیرعادی و قیاس مسائل با هم نبوده است. تنها نگاه ساده و دیگرگونه به یک زندگی دغدغه مرغ دریایی است و هیچگونه حکمی برای مخاطب صادر نمیکند. مرغ دریایی در طول سالیان متمادی در کشورهای مختلف بارها اجرا شده است.
ادبیات ایران و جهان
منبع-روزنامه شرق
http://sharghdaily.ir/Modules/News/PrintVer.aspx?Src=Main&News_Id=72355