شعر و داستان/امین فرومدی/Persian Poetry

2 ــ نقاب، شگردی بلاغی

نقاب، به چهره­گرفتن سیماچۀ یک شخصیتِ برگرفته از پیشینۀ فرهنگی و قومی در شعر است. شاعر آن را در محور عمودی شعر می­آورد و از این طریق اندیشه، احساس، سخن ناگفتنی و تجربۀ معاصر خود را از زبان او و به صورت غیرمستقیم، در گفتگو یا هر شرایط دیگری که وی به مدد آن، شخصیت را به سخن در می­آورد، بیان می‏کند. شاعرانی که ریشه در سنت دارند، دل­زدگی، بیزاری و انزجار خود را از تاریخ معاصر به صورت رمزی و از ورای این نقاب‏ها بیان می­کنند. درست شبیه بازیگران نقاب­دار صحنۀ نمایش که نقاب خدایان، حیوانات و اشخاص دیگر را بر چهره می‏گیرند. «در این شگرد بلاغی، شاعر با شخصیت مطلوب گزینشی، متحد می‏شود و از این رهگذر اندیشه­ها و دل‏مشغولی‏های فکری و ابعادی از تجربه­های فردی خود را به زبان او بیان می‏دارد.» (عباسی، 1385: 158)

نقاب نمادی است که بیشتر در قالب یک شخصیت شکل می­گیرد؛ این شخصیت نقابین بیشتر به وسیلۀ ضمیر متکلّم و مخاطب در شعر وارد می­شود. گاهی توجه به این ضمایر سبب می‏شود مخاطب گمان کند صدای حاکم بر شعر، صدای شخصیت تاریخی است؛ اما به تدریج متوجّه می­شود که آن شخصیت چیزی جز یک سیماچه که شاعر از پسِ آن سخن می­گوید، نیست. صدای مستقیم شخصیت با صدای ضمنی شاعر آن­گونه با هم در گفتگو و هم‏کلامی­اند که مخاطب را به معنای پنهان در نقاب رهنمون می­کند[5]. از این رو نوشته­اند: «نقاب عبارت است از دو صدای مختلف برآمده از دو شخصیت گوناگون در طول شعری که هر دو را حمایت می­کند، با هم در تعامل­اند و هدفشان حاصل­کردن معنی نقاب از طریق یک تعامل کاملاً برابر میان این دو صدا از دو شخصیت متفاوت است.» (مجاهد، 1998: 265)

نکتۀ دیگر در شعر نقاب، هدف و کاربرد آگاهانۀ این شگرد است. چنان­که در روان­شناسی نیز نقاب یا «پرسونا» کارکرد بخش خودآگاه شخصیت است[6]. در این باب­گفته­اند: «تلاش کردم که قهرمان ایده­آل روزگار خود و همة روزگاران را تقدیم کنم و عمیق­ترین احساسات این شخصیت­های ایده­آل را بکاوم و از نهایت و بی­نهایت و محنت اجتماعی و وجودی که اینان با آن مواجه شده­اند، سخن بگویم و هم­چنین گذر از آن­چه وجود دارد، برای آنچه باید باشد.» (عباس، 1384: 240)

شاعر با بهره­گیری از ابزار فنّی نقاب از ورای شخصیت یا شخصیت­های برگزیده، اندیشه‌های خود را بیان می­کند و ناگفته­ها و احساسات درونی خود را به شکلی رمزی از زبان او بیان می­کند. از این طریق اثر خود را از غنایی­گری و گزارش­نویسی و رمانتیسم افراطی و یا گرایش شدید به کاربرد درامی نمایش­نامه­وار حفظ می‏کند. «نقاب به هیچ عنوان قصد ندارد که نقش بارز و محوری شاعر را نسبت به زمانه­اش پنهان کند و بر نوعی عینیت و استقلال و بی‏طرفی تأکید دارد.» (کندی، 2003: 91) زیرا هدف نقاب چیزی جز ارائۀ چهرۀ اعماق وجودی و ذات شاعر از میان «تصویری در اعماق» نیست.

شعر و داستان/امین فرومدی

منبغ  http://za.iau-arak.ac.ir/article_517298_111414.html